اهميت و ضرورت نمونه گيري

پس از انتخاب موضوع تحقيق و بيان مسئله، يکي از تصميميات مهمي که در پيش روي هر پژوهشگري قرار دارد انتخاب نمونه است، نمونه اي که بايد نماينده جامعه اي باشد که پژوهشگر قصد تعميم يافته هاي تحقيق خود به آن جامعه را دارد.

اگر محقق پژوهش خود را بر تمامي افراد جامعه اجرا کند روش او سرشماري خواهد بود يعني محقق بايد تمامي افراد جامعه را تک تک مورد برسي و آزمون قرار دهد.

اما چون اکثر پژوهشگران توان و زمان اجراي پژوهش بر کل جامعه را ندارند به همين دليل پژوهش خود را محدود به نمونه کوچکي مي سازند.

تعريف نمونه گيري :

نمونه گيري فرآيند انتخاب مشاهده ها و تعميم نتايج مشاهده به کل جمعيت است.

دلايل نمونه گيري :

 ـ صرفه جويي در وقت، انرژي و هزينه

 ـ جلوگيري از افزايش احتمال اشتباهات از قبيل اشتباهات پرسشگر و نيافتن پاسخگويان

ـ نتيجه نمونه گيري به شرط رعايت اصول و ضوابط آن ، با نتايج همه پرسي ( سرشماري) يکي است.

ـ تعيين حجم نمونه

هر چه حجم يا اندازه نمونه بزرگتر باشد ميزان اشتباهات در نتيجه گيري کم مي شود و بر عکس هر چه تعداد نمونه محدود باشد مقدار اشتباهات زيادتر است، بنابراين زماني که محقق سطح بالاتري از اطمينان يا معني دار بودن آماري را ملاک ارزيابي اطلاعات تحقيق خود قرار مي دهد لازم است حجم نمونه او بزرگتر انتخاب شود.

لذا اگر هر عضو در جامعه ما در دقيقاً مشابه عضو ديگر باشد آنگاه انتخاب نمونه اي با حجم يک عضو هم کافي است. حجم نمونه بايد به اندازه اي باشد که نتايج حاصل عيناً با نتايج همان مطالعه در جامعه اي که نمونه از آن انتخاب شده است برابر باشد.

ـ اصطلاحات نمونه گيري :

عنصر : واحدي که درباره اش اطلاعات جمع آوري مي شود و مبناي تحليل را فراهم مي سازد.  

جمعيت : مجموعه افراد، اشياء يا نمودهايي که يک يا چند صفت مشترک داشته باشند و يکجا در نظر گرفته شوند.  

چارچوب : فهرست اصلي واحدهاي نمونه گيري است که نمونه يا مرحله اي از نمونه، از آن انتخاب مي شود.

متغير : صفات منحصر به فرد عنصرهاي يک جمعيت را توصيف مي کند.

نمونه : زيرمجموعه اي از يک جمعيت است که براي استنباط ماهيت کل جمعيت انتخاب مي شود.

ـ تعيين حجم نمونه :

تعيين حجم نمونه بستگي به ميزان دقت و اطمينان مورد نظر دارد که با فرمول هايي قابل محاسبه است.

دو عامل خطاي نمونه گيري را کاهش مي دهد :

ـ افزايش حجم نمونه

ـ افزايش همگوني عنصرهاي مورد انتخاب

* انواع نمونه گيري

شيوه هاي نمونه گيري مرسوم و متداول در اصل به دو بخش تقسيم ميشوند:

- نمونه گيري سهميه اي

- نمونه گيري اتفاقي يا احتمالي

ـ نمونه گيري سهميه اي : اگر اعضاي طبقه يک گروه بيشتر باشد پس در نمونه نيز تعدادشان بيشتر خواهد بود. از اين شيوه وقتي استفاده مي شود که : اولاً هدف تحقيق کمتر جنبه علمي داشته باشد ? ثانياً ساخت جامعه مورد مطالعه مشخص باشد. نمونه گيري سهميه اي شرط قابليت تعميم را به اندازه لازم دارا نيست .

ـ نمونه گيري اتفاقي يا احتمالي: در اين نوع نمونه گيري که گاه نمونه گيري تصادفي نيز خوانده مي شود انتخاب افراد بر اساس ضابطه کنترل شده اي نيست و متکي به اصل " مشت نمونه خروار است " مي باشد.

نمونه گيري اتفاقي خود داراي انواع گوناگون مي باشد که محققين در شرايط خاص تحقيق خود آنها را ابداع کرده و به کار بسته اند که به شرح ذيل مي باشند :

نمونه گيري تصادفي ساده

در اين نوع نمونه گيري هر يک از اعضا ي جامعه تعريف شده شانس برابر و مستقلي براي قرار گرفتن در نمونه دارند. منظور از مستقل بودن اين است که انتخاب يک عضو به هيچ شکل در انتخاب ساير اعضاي جامعه تاثيري ندارد. در اين روش ابتدا فهرست اسامي تمامي اعضا را به دست آورده ، سپس به هر يک از آنها نمره اي اختصاص مي دهيم و با استفاده از جدول اعداد تصادفي تعداد مورد نياز را انتخاب مي کنيم.

اگر جامعه مورد مطالعه کوچک باشد از روش قرعه کشي استفاده مي شود ؛ يعني اسامي افراد را بر روي يک تکه کاغذ نوشته و در داخل کيسه قرار مي دهيم ، سپس کاغذ ها را به طو ر تک تک خارج مي کنيم تا زمانيکه حجم نمونه مورد نظر کامل شود.

نمونه گيري به روش تصادفي شانس نماينده بودن نمونه را افزايش مي دهد.

ـ نمونه گيري منظم يا سيستماتيک

همانند نمونه گيري تصادفي ساده ? نمونه گيري منظم نيز براي انتخاب يک نمونه از يک جامعه تعريف شده به کار مي رود.

از اين روش زماني استفاده مي شود که تمام اعضاي جامعه تعريف شده قبلاً به صورت تصادفي فهرست شده باشند.

اين روش آسانتر از روش نمونه گيري تصادفي ساده است و تفاوت آن با روش نمونه گيري ساده در اين است که در اين روش انتخاب هر عضو مستقل از انتخاب ساير اعضاء جامعه نيست. هنگامي که اولين عضو انتخاب شد بقيه اعضاي نمونه مورد نظر به صورت خودکار تعيين مي شوند.

اگر افراد جامعه به صورت تصادفي فهرست شده باشند مي توان نمونه گيري منظم را به جاي نمونه گيري تصادفي ساده بکاربرد . اما در صورتيکه افراد جامعه با توجه به يک نظم معين بر اساس ويژگي يا ويژگي هايي فهرست شده باشند بايد از نمونه گيري تصادفي ساده استفاده کرد.

ـ نمونه گيري طبقه اي

در اين روش محقق مايل است نمونه تحقيقي را به گونه اي انتخاب کند که مطمئن شود زير گرو ه ها با همان نسبتي که در جامعه وجود دارند به عنوان نماينده جامعه ? در نمونه نيز حضور داشته باشند. و اين نوع نمونه گيري وقتي بکار مي رود که جامعه داراي ساخت همگن و متجانس نيست.يعني در اين روش درصد آزمودني هايي که به صورت تصادفي از هر گروه انتخاب مي شوند با درصد همان گروه در جامعه مورد نظر برابر است. بنابر اين اگر يک گروه به طور مثال 10 درصد از جامعه را تشکيل مي دهند همين گروه 10 درصد از نمونه را نيز تشکيل خواهند داد.

اين روش در مطالعه هايي که محقق قصد مقايسه زير گروه هاي مختلفي را داشته باشد مناسب است ، اگر در چنين شرايطي از اين روش استفاده نشود هر گونه تجزيه و تحليل اطلاعات جمع آوري شده از نمونه، نامناسب و موجب نتيجه گيري غلط خواهد بود.

 به طور خلاصه در اين روش محقق مطمئن است که نمونه انتخاب شده بر اساس ويژگي ها و عواملي که اساس آن طبقه بندي بوده اند ? نماينده واقعي جامعه مورد نظر است.

ـ نمونه گيري خوشه اي

در نمونه گيري خوشه اي واحد اندازه گيري فرد نيست، بلکه گروهي از افراد هستند که به صورت طبيعي شکل گرفته و گروه خود را تشکيل داده اند. اين روش وقتي به کار مي رود که فهرست کامل افراد جامعه در دسترس نباشد. به اين منظور افراد را در دسته هايي خوشه بندي مي کنند سپس از ميان خوشه ها نمونه گيري به عمل مي آورند و زماني به کار مي رود که انتخاب گروهي از افراد امکانپذير و آسانتر از انتخاب افراد در يک جامعه تعريف شده باشد.

به عنوان مثال فرض مي کنيم جامعه مورد نظر و تعريف شده ما عبارت است از کليه افراد يک شهر که بيشتر از 18 سال سن دارند. در اين جامعه نمونه گيري تصادفي ساده و نمونمه گيري منظم زماني ميسر است که فهرست کامل تمام افراد يک شهر را با سن آنها در دست داشته باشيم، در غير اينصورت به جاي انتخاب فرد به عنوان واحد نمونه گيري ، منطقه را واحد نمونه گيري قرار مي دهيم و سپس به روش نمونه گيري تصادفي ساده از بين مناطق، منطقه يا مناطق مورد نظر را انتخاب مي کنيم.

ـ نمونه گيري خوشه اي چند مرحله اي

اين روش نوع ديگري از نمونه گيري خوشه اي است. زماني که منطقه به صورت تصادفي انتخاب شد ، مي توان نمونه گيري را در داخل منطقه نيز ادامه داد به عنوان مثال، مطالعه کننده ممکن است آدرس کليه افرادي را که در يک منطقه زندگي مي کنند داشته باشد بنابراين از بين اين افراد 10 نفر را به صورت تصادفي انتخاب مي کند. در روش نمونه گيري خوشه اي چند مرحله اي فهرست نمونه گيري دوبار و در بعضي مواقع بيش از دوبار تهيه مي شود.

نمونه گيري خوشه اي برخي از مواقع در تحقيقات آموزشي به کار مي رود در اين نوع تحقيقات از کلاس به عنوان واحد نمونه گيري استفاده مي شود.

« از مزيت هاي عمده نمونه گيري خوشه اي جلوگيري از اتلاف وقت و صرفه جويي در منابع مالي است.»

از معايب آن هم اينکه :

 ـ دقت آن از نمونه گيري تصادفي ساده کمتر است زيرا در نمونه گيري تصادفي ساده فقط يک اشتباه وجود دارد در صورتيکه در نمونه گيري خوشه اي در هر مرحله يک اشتباه نمونه گيري وجود خواهد داشت يعني به تعداد مراحل خطاي نمونه گيري وجود دارد.

ـ براي داده هاي جمع آوري شده از اين نوع نمونه گيري فرمول آساني را نمي توان به کار برد زيرا بکاربردن يک نوع ابزار آماري در جامعه هاي مختلف دقت آن را کاهش ميدهد.

در پايان شايان ذکر است در برخي مواقع در صورتي که ايجاب کند انواع مختلف نمونه گيري کم و بيش در هم آميخته شده و مورد استفاده قرار مي گيرد .